แนวทางการศึกษาของโครงการ

1. ทบทวนการศึกษาเดิมของภาพรวมการพัฒนาเต็มศักยภาพ ได้แก่ รายงานการศึกษาความเหมาะสมและผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) และการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ (Strategic Environmental Assessment: SEA) โครงการบริหารจัดการน้ำโขง-เลย-ชี-มูล โดยแรงโน้มถ่วง ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เมื่อเดือนกรกฎาคม 2555 ของกรมชลประทาน และศึกษาเพิ่มเติมตามความเหมาะสมจำเป็น เนื่องจากหัวงานและระบบชลประทานของการพัฒนาระยะที่ 1 จะเป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาเต็มศักยภาพ โดยมีรายละเอียดในการทบทวน ดังนี้

  • ทบทวนทางเลือกการพัฒนาน้ำภายในประเทศทั้งแบบใช้สิ่งก่อสร้างและไม่ใช้สิ่งก่อสร้างกับการพัฒนาน้ำโขง พร้อมเหตุผลความจำเป็นในการพัฒนาน้ำโขงที่เชื่อมโยงกับยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี และ
    การสนับสนุน Thailand 4.0
  • ทบทวนทางเลือกของการเปรียบเทียบแนวความคิดในการพัฒนาน้ำโขงของหน่วยงานต่างๆ ทั้งนี้ การทบทวนและเปรียบเทียบให้ใช้ข้อมูลจากผลการศึกษาเดิมเท่าที่มีอยู่
  • ทบทวนทางเลือกการพัฒนาระบบชลประทานของโครงการกับการพัฒนาระบบชลประทานของโครงการอื่นๆ

2. ทบทวนการศึกษาเดิมของการพัฒนาระยะที่ 1 ได้แก่ รายงานการศึกษาความเหมาะสมโครงการบริหารจัดการน้ำ โขง เลย ชี มูล โดยแรมโน้มถ่วง : การพัฒนาระยะที่ 1 เมื่อเดือนเมษายน 2560 ของกรมชลประทาน โดยทบทวนทางเลือกหัวงานของโครงการที่มีผลกระทบสิ่งแวดล้อมน้อยที่สุดหรือยอมรับได้ แต่หากทางเลือกมีผลกระทบมากหรือไม่สามารถป้องกันแก้ไขลดผลกระทบได้ ให้ที่ปรึกษาเสนอแนวคิด/รูปแบบใหม่ที่เหมาะสมและมีผลกระทบน้อยในลักษณะ Conceptual report และศึกษาวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) ตามแนวคิด/รูปแบบใหม่ใน Conceptual report ผนวกกับการศึกษาวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อมตามรายงานการศึกษาความเหมาะสมโครงการบริหารจัดการน้ำโขง เลย ชี มูล โดยแรงโน้มถ่วง : การพัฒนาระยะที่ 1 เดิม ในส่วนที่ไม่ได้มีการแก้ไข

3. การศึกษาวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) จากการพัฒนาโครงการ โดยให้ครอบคลุมองค์ประกอบทางสิ่งแวดล้อมและคุณค่าต่างๆ ได้แก่ ทรัพยากรทางกายภาพ ทรัพยากรทางชีวภาพ คุณค่าการใช้ประโยชน์ของมนุษย์ และคุณค่าต่อคุณภาพชีวิต ประกอบด้วย การศึกษาสภาพแวดล้อมในปัจจุบันและการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะประเด็นดังต่อไปนี้

  • ศึกษาผลกระทบของปริมาณน้ำโขงที่ลดลงด้านท้ายน้ำและผลกระทบต่อแม่น้ำเลย และลำน้ำสาขาของน้ำโขงบริเวณใกล้เคียง
  • ศึกษาประเภทและปริมาณของตะกอนในน้ำโขงและแม่น้ำเลย ที่อาจส่งผลต่อการทำงานของอุโมงค์ผันน้ำ รวมถึงแนวทางการจัดการตะกอนดังกล่าวในระหว่างดำเนินโครงการ
  • ศึกษาผลกระทบด้านแผ่นดินไหวต่อการพัฒนาโครงการ
  • ศึกษาผลกระทบต่อน้ำใต้ดินและดินเค็มจากการพัฒนาโครงการ
  • ศึกษาผลกระทบจากการเคลื่อนย้ายของพันธุ์ปลาในน้ำโขง หากมีการพัฒนาโครงการ
  • ศึกษาพื้นที่ทิ้งดิน รวมถึงแนวทางการจัดการดินที่ได้จากการขุดอุโมงค์
  • ศึกษาผลกระทบทางสังคมต่อชุมชนบริเวณพื้นที่หัวงานแนวผันน้ำโขงอีสานและชุมชนบริเวณพื้นที่หัวงานแนวผันน้ำชี-มูล รวมถึงแนวทางการเยียวยาผลกระทบดังกล่าว 
  • ศึกษาวิเคราะห์ผลตอบแทนทางด้านเศรษฐศาสตร์และเศรษฐศาสตร์สิ่งแวดล้อม

4. จัดทำแผนปฏิบัติการป้องกันแก้ไขผลกระทบสิ่งแวดล้อม และแผนติดตามตรวจสอบผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIMP) 

5. การประชาสัมพันธ์ มวลชนสัมพันธ์ การมีส่วนร่วมของประชาชน และศึกษาวิเคราะห์ผู้มีส่วนได้เสีย (Stakeholder analysis) รวมถึงรูปแบบองค์กรเพื่อการพัฒนาและการบริหารจัดการโครงการ

6. จัดทำระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS) และพจนานุกรมข้อมูลของโครงการ เพื่อให้ใช้งานได้สะดวกและสามารถใช้ร่วมกับระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ที่สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติได้พัฒนาไว้แล้ว

แนวทางและขั้นตอนการศึกษาการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม

การประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม โครงการบริหารจัดการน้ำ โขง เลย ชี มูล โดยแรงโน้มถ่วง ระยะที่ 1 จังหวัดเลย (พื้นที่หัวงาน) จะดำเนินการศึกษาควบคู่ไปกับการศึกษาความเหมาะสมและการศึกษา
ด้านประชาสัมพันธ์ มวลชนสัมพันธ์ และการมีส่วนร่วม โดยจะดำเนินการตามแนวทางการจัดทำรายงานการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อมโครงการพัฒนาแหล่งน้ำของสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมและสิ่งแวดล้อม (มกราคม, 2559) ซึ่งได้แบ่งหัวข้อที่ศึกษาไว้ 4 ด้าน ประกอบด้วย ทรัพยากรกายภาพ ทรัพยากรชีวภาพ คุณค่าการใช้ประโยชน์ของมนุษย์ และคุณค่าต่อคุณภาพชีวิต โดยมีประเด็นในการศึกษาแต่ละด้านรวม 42 หัวข้อ ดังตาราง

ทรัพยากรสิ่งแวดล้อมหัวข้อทรัพยากรสิ่งแวดล้อมที่ศึกษา
1. ทรัพยากรกายภาพภูมิประเทศ ภูมิอากาศ/อุตุนิยมวิทยา คุณภาพอากาศ อุทกวิทยาน้ำผิวดิน คุณภาพน้ำผิวดิน อุทกธรณีวิทยา คุณภาพน้ำใต้ดิน ทรัพยากรดิน ธรณีวิทยา แผ่นดินไหวและดินถล่ม วัสดุที่ใช้ในการก่อสร้าง เสียงและความสั่นสะเทือน การกัดเซาะและการตกตะกอน การชะล้างพังทลายของดิน พื้นที่ชุ่มน้ำ ทรัพยากรธรณี พื้นที่สำคัญทางธรณีวิทยาและภูมิทัศน์
2. ทรัพยากรชีวภาพป่าไม้ สถานภาพการบุกรุกทำลายป่า สัตว์ป่า สิ่งมีชีวิตในน้ำ และระบบนิเวศของพื้นที่
3. คุณค่าการใช้ประโยชน์ ของมนุษย์ การชลประทาน เกษตรกรรมและปศุสัตว์ การใช้น้ำ การบริหารการใช้น้ำ การระบายน้ำและการบรรเทาอุทกภัย การประมงและการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ การใช้ประโยชน์ที่ดิน การใช้ประโยชน์จากป่า การใช้ประโยชน์ทรัพยากรธรณี โรงงานอุตสาหกรรม พลังงานและไฟฟ้า การคมนาคมขนส่ง การจัดการน้ำเสีย สิ่งปฏิกูล และขยะมูลฝอย การจัดการลุ่มน้ำ การใช้ประโยชน์ของมนุษย์และปฏิสัมพันธ์กับระบบนิเวศของพื้นที่ และการทิ้งดินและหิน
4. คุณค่าต่อคุณภาพชีวิตการชลประทาน เกษตรกรรมและปศุสัตว์ การใช้น้ำ การบริหารการใช้น้ำ การระบายน้ำและการบรรเทาอุทกภัย การประมงและการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ การใช้ประโยชน์ที่ดิน การใช้ประโยชน์จากป่า การใช้ประโยชน์ทรัพยากรธรณี โรงงานอุตสาหกรรม พลังงานและไฟฟ้า การคมนาคมขนส่ง การจัดการน้ำเสีย สิ่งปฏิกูล และขยะมูลฝอย การจัดการลุ่มน้ำ การใช้ประโยชน์ของมนุษย์และปฏิสัมพันธ์กับระบบนิเวศของพื้นที่ และการทิ้งดินและหิน

ทั้งนี้ในการดำเนินการมีขั้นตอนการศึกษาการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม ดังแสดงในรูปขั้นตอนการศึกษาการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม สรุปได้ดังนี้

  • (1) การศึกษาทางเลือกของการพัฒนา โดยจะทำการสรุปข้อดีและข้อเสียของแต่ละทางเลือก และเหตุผลประกอบการตัดสินใจเลือกทางเลือก และจัดลำดับความสำคัญของการพัฒนาโครงการ โดยกำหนดตัวแปรให้ครอบคลุมทั้งด้านวิศวกรรม เศรษฐศาสตร์ สิ่งแวดล้อมและสังคม ทั้งนี้จะต้องคำนึงถึงความสอดคล้องกับวัตถุประสงค์และเป้าหมายในการพัฒนาโครงการ พร้อมคัดเลือกทางเลือกที่เหมาะสมที่สุดที่จะดำเนินโครงการ เพื่อนำไปสู่การประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม
  • (2) การรวบรวมข้อมูลทุติยภูมิพื้นฐานจากเอกสารและรายงานของหน่วยงานต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง รวมทั้งข้อมูลปฐมภูมิจากการสำรวจ และเก็บข้อมูลในภาคสนาม โดยมีแผนการดำเนินงานสำรวจและเก็บข้อมูลในภาคสนาม ดังนี้
งานสำรวจและเก็บข้อมูลในภาคสนามแผนการดำเนินงาน
1. คุณภาพน้ำผิวดิน/สิ่งมีชีวิตในน้ำ/สัตว์ป่า*
- ฤดูฝน
- ฤดูหนาว
- ฤดูร้อน

ก.ย. 2561
ธ.ค. 2561
มี.ค. 2562
2. คุณภาพน้ำใต้ดิน*
- ฤดูฝน
- ฤดูร้อน

ก.ย. 2561
มี.ค. 2562
3. คุณภาพอากาศ เสียง และความสั่นสะเทือนมี.ค. 2562
4. ดินและการใช้ที่ดิน*ธ.ค. 2561 - ม.ค. 2562
5. ป่าไม้*ธ.ค. 2561 - ม.ค. 2562
6. การเกษตร คมนาคม และการท่องเที่ยว ธ.ค. 2561 - ม.ค. 2562
7. เศรษฐกิจสังคมด้วยแบบสอบถาม ธ.ค. 2561-ก.พ. 2562
8. สุขภาพอนามัยและการบริการสาธารณสุข
8.1 ตรวจสุขภาพ/ตรวจอุจจาระหาไข่พยาธิธ.ค. 2561 - ม.ค. 2562
8.2 ตรวจเลือดหาปริมาณเอ็นไซม์โคลีนเอสเตอเรสธ.ค. 2561 - ม.ค. 2562
8.3 ตรวจเลือดเพื่อวัดระดับน้ำตาลและไขมันธ.ค. 2561 - ม.ค. 2562
8.4 สำรวจด้านภาวะโภชนาการ ธ.ค. 2561 - ม.ค. 2562
8.5 สำรวจศึกษาสิ่งคุกคามทางสังคม สิ่งคุกคามต่อ จิตใจ ต่อสุขภาพ และต่อความสุข
สำรวจพฤติกรรมที่เกี่ยวข้องกับสิ่งคุกคามทางชีวภาพ อนามัยสิ่งแวดล้อม โดยใช้แบบสอบถาม
ธ.ค. 2561 - ม.ค. 2562
8.6 สำรวจศึกษาด้านพาหะนำโรค*
- สำรวจปลา (1 ครั้ง)
- สำรวจหอย (1 ครั้ง)
- สำรวจยุง (1 ครั้ง)
- สำรวจหนู (1 ครั้ง)

ต.ค.-พ.ย. 2561
ต.ค.-พ.ย. 2561
ต.ค.-พ.ย. 2561
ต.ค.-พ.ย. 2561
8.7 เก็บตัวอย่างและวิเคราะห์น้ำดื่ม (2 ฤดู)*
- ฤดูฝน
- ฤดูร้อน

ก.ย. 2561
มี.ค. 2562
9. โบราณคดี*ธ.ค. 2561-ม.ค. 2562
10. การชดเชยทรัพย์สิน*ธ.ค. 2561-ก.พ. 2562

หมายเหตุ : *แผนการสำรวจภาคสนามจะขึ้นอยู่กับระยะเวลาในการอนุญาตให้เข้าพื้นที่จากหน่วยงานอนุญาต (กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่าและพันธุ์พืช และกรมป่าไม้) ซึ่งจะต้องปรับแผนงานให้สอดคล้องกับช่วงเวลาที่ได้รับอนุญาต

  • (3) การวิเคราะห์สภาพทรัพยากรสิ่งแวดล้อม โดยวิเคราะห์ข้อมูลที่รวบรวมได้ตามข้อ (2) และเสนอผลการวิเคราะห์ข้อมูลแสดงสภาพในอดีต ปัจจุบัน และการคาดการณ์หรือพยากรณ์สภาพหรือแนวโน้มในอนาคต รวมถึงการแสดงความสัมพันธ์ของทรัพยากรสิ่งแวดล้อมต่างๆ ที่มีความเกี่ยวข้องกัน
  • (4) การประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม เป็นการนำเสนอว่าทรัพยากรสิ่งแวดล้อมและคุณค่าที่มีต่อมนุษย์ได้รับผลกระทบด้านบวก และ/หรือ ด้านลบจากการดำเนินการโครงการ รวมทั้งแสดงระดับผลกระทบของโครงการโดยจะทำการประเมินทั้งในระยะก่อสร้างและระยะดำเนินการโครงการ
  • (5) เสนอแนะมาตรการป้องกัน แก้ไขและลดผลกระทบสิ่งแวดล้อม ตลอดจนมาตรการติดตามตรวจสอบผลกระทบสิ่งแวดล้อม ทั้งในระยะก่อสร้างและระยะดำเนินการโครงการ 
  • (6) จัดทำแผนปฏิบัติการป้องกันแก้ไขและติดตามตรวจสอบผลกระทบสิ่งแวดล้อม โดยระบุหน่วยงานรับผิดชอบ วิธีการดำเนินงาน พื้นที่ปฏิบัติการ และงบประมาณ ซึ่งแผนงานจะแบ่งออกเป็นระยะต่างๆ ได้แก่ ระยะก่อนก่อสร้าง ระยะก่อสร้าง และระยะดำเนินโครงการ ทั้งนี้ จะต้องเชิญหน่วยงานที่เกี่ยวข้องร่วมประชุมพิจารณาแผนปฏิบัติการป้องกันแก้ไขและติดตามตรวจสอบผลกระทบสิ่งแวดล้อม

- ขั้นตอนการศึกษาการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม -